Schrijver in Frankrijk

Antipoden

Column door Caspar Visser ‘t Hooft

Die winter had ik een oorontsteking. Ik was nog maar nauwelijks beter of ik moest me laten keuren voor het leger. Ik herinner me een mistroostig gebouw, ik geloof in Leidschendam, of anders in Rijswijk, een honderdtal tieners van ongeveer mijn leeftijd, en een jongen die bang was voor de obligate prik in je arm en die op een bed lag bij de verpleger omdat hij iedereen voor liet gaan. Een paar dagen later kwam de uitslag: afgekeurd. Vlag uit! Mijn moeder was minder opgetogen. De reden was namelijk dat ik te weinig woog. Een paar dagen later zaten we in de trein: Den Haag-Hollands Spoor – Brussel//Nachttrein Brussel – Ventimiglia. Mijn moeder had besloten dat ik bij zou eten. En waar doe je dat beter dan in Frankrijk? Twee weken lang. Mijn school maakte geen bezwaar. De bestemming was Menton, omdat het eind februari was, en omdat alleen aan de Riviera de zon scheen. Ook omdat je daar een pension had waar een oom en tante van mijn moeder geregeld de winter hadden uitgezeten. Het was daarom bekend terrein.

Ouderwets pension

Les Citronniers was een witte suikertaart, opgetrokken zo rond het jaar 1900. Het lag achteraf in een tuin met palmen, oleanders en agaven. Een gietijzeren hek met op de zuilen stenen vaasjes, een breed grindpad, door citroenstruiken in potten omzoomd, een bordes, een hoge voordeur. Ik moet denken aan Couperus, De stille kracht: ‘De huizen doken weg in het lover van hun tuinen, met de regelmatig opblankende rissen der grote gekalkte bloempotten’. Wij hadden een klein appartement gehuurd. Mijn moeder sliep in een grote kamer met een erker die op het grindpad uitkeek, ik in wat eigenlijk een keuken was, met uitzicht op een donker binnen-tuintje. Ik bewaar hier een zeer precieze herinnering aan. Elke dag zat ik daar twee à drie uur lang achter een tafel, voor het raam. Ik moest blokken voor mijn eindexamen. Ik weet nog hoe ik de Medea van Euripides uit het Grieks vertaalde. Als ik er even genoeg van had, las ik een paar bladzijden uit Het land van herkomst (Du Perron) en ook uit Zelfportret als legkaart van Hella Haasse. Die boeken had ik bij me, las ik voor het eindexamen Nederlands. Is dat de reden waarom mijn herinnering aan Menton als het ware is doortrokken van beelden van het oude Nederlands-Indië, dat ik nooit heb gekend, maar waar ik me wel, zoals iedereen, een voorstelling van maak? Ja, en dan waren er ook de brieven van mijn overgrootmoeder, die mijn moeder naar Menton had meegenomen en waar ze tijdens haar rustuurtje in las, liggend op het bloemetjesdekbed van een ouderwets ledikant. “Eindelijk de tijd om ze te lezen.” Haar grootmoeder had ze geschreven toen ze in Indië verbleef, waar haar man adjudant was van de Gouverneur-Generaal. We hebben het over de laatste paar jaren van de negentiende eeuw. Mijn moeder deed mij verslag van haar lectuur, ik luisterde met een half oor. Ik wist toen niet hoe belangrijk die brieven voor me zouden worden, later…

Oudoom en oudtante

Mijn oudoom en oudtante, oom Emile en tante Lila, waren toen te oud om nog op reis te gaan. Ze kwamen niet meer in Menton. Toch kon ik me heel goed hun aanwezigheid in Menton voorstellen. Ik zag ze wandelen, op de boulevard, in de richting van de Cap Martin, of zitten op een bankje in een klein prieel met yucca’s, mirtestruikjes en ander mediterraan flora, met een uitzicht op de azuren plaat. Net als de Engelse kolonel met zijn snor en ook de Duitse Herr Professor en zijn gade – allen op datzelfde bankje – pasten zij in een decor dat ondanks grote slijtplekken het Fin de Siècle opriep. Over mijn oudoom gesproken, in de familie deed een amusante anekdote de ronde. Mijn oudoom was destijds, begin jaren dertig, gezant in Caïro. Tegenwoordig is iedereen maar ambassadeur, zelfs onze vertegenwoordiger in de minste bananen- of boevenrepubliek. Vroeger werd alleen aan gezanten in de belangrijkste hoofdsteden van de wereld (Parijs, Londen, Berlijn, Washington, Wenen, Rome enzovoort) de titel van ambassadeur verleend. Dit terzijde – niet belangrijk… Om vanuit Nederland naar Caïro te reizen namen oom Emilie en tante Lila de Oriënt-Express. In de restauratiewagen, waar hij met tante Lila dineerde, werd oom Emile een paar tafeltjes verder een schone dame gewaar. Was ze een cocotte? In ieder geval sloop oom Emile diezelfde nacht nog uit zijn compartiment, in zijn pyjama, om een paar wagons verder bij haar wat gezelligheid te zoeken. En de trein maar voort denderen door de nacht, door de koninkrijken Joegoslavië, Montenegro, Bulgarije, over rails en wissels: tedoem, tedoem, tedoem… Toen oom Emilie vroeg die morgen wakker werd – wat bleek? Het treinstel waarin zich zijn eigen compartiment bevond, met tante Lila erin, was bij een of ander station afgekoppeld, aan een nieuwe locomotief gehaakt, om vervolgens naar Istanbul door te reizen. Hijzelf was op weg naar Sofia. Bij de eerstvolgende halte nam hij afscheid van de schone dame, stapte in zijn pyjama uit de trein, en meldde zich bij de stationschef: “Ik ben de Nederlandse gezant in Caïro, op weg naar mijn standplaats.” Je ziet het voor je. Enfin, zo’n familie-verhaal moet je natuurlijk met een flinke korrel zout nemen. Oom Emile en tante Lila waren een bijzonder hecht paar. Zij was een toegewijde zorg gedurende alle jaren dat hij aan de tbc leed, en hij was goed voor haar toen ze op haar stokoude dag begon te dementeren. Zo’n kleine ‘écart’in je jongere jaren – briljant is het natuurlijk niet, wel couperiaans, en zeker menselijk. Tja…

Wandeling op de Cap Martin

Het loopt tegen vijven. Ik wandel over het pad dat slingert onder de tuinen van de villa’s van de Cap Martin en boven de rotspartijen die in zee storten. Boven steken de pijnbomen met hun parasolkruinen zich donker af – als getekend met Oost-Indische inkt – tegen een hemel die in de hoogte nog blauw is, maar die lager in een wittig paars overgaat. Af en toe een ajour stenen muurtje, of een witgekalkte vaas, of een beeld. De zee beneden klotst, spat tegen de glimmende rotsen op, groenig van de algen, trekt zich dan weer terug, als door een onderzees wezen naar beneden gezogen. Om daarna weer op te bollen, klaar voor een volgende aanval. Het geluid verstomt enigszins, lijkt verder weg wanneer het pad bij de punt van de kaap een bocht maakt. Dat uitzicht op de baai! Menton, verderop Ventimiglia, Bordighera… Op de toppen van de bergen ligt nog sneeuw. Daarna – zo weet je – Savona, Genua, Port Saïd, het Suezkanaal, de Indische oceaan, de kust van Sumatra, de Straat Soenda, de haven van Tandjong Priok…

O ja, toen we na twee weken terugreisden was ik drie kilo aangekomen. Zou ik dan zijn gekeurd, dan had ik het leger in gemoeten. En wat die brieven betreft – die brieven waar mijn moeder me elke dag uit citeerde, brieven uit het oude Indië, ze zouden een belangrijke bron worden van het boek dat ik bijna een halve eeuw later zou schrijven, en dat nu kort geleden het licht heeft gezien: Antipoden.