Schrijver in Frankrijk

Elitair

Column door Caspar Visser ‘t Hooft

In de jaren zeventig was elitair een scheldwoord. Omdat ik een dubbele naam heb en ik algemeen beschaafd Nederlands heb leren spreken, met een Haags accent, was ik elitair. Ja, het woord werd te pas en vooral te onpas gebruikt, net als de woorden uitbuiter en bourgeois. Het waren de jaren van Den Uyl en de linkse leraren. Lange haren, t-shirts met daarop het hoofd van Che, Afghaanse jassen, Kickerschoen… Wat een verademing toen ik op m’n zestiende het Rijnlands voor het Haags Montessori Lyceum verwisselde! Daar mocht je zijn wie je was, wie elders voor elitair werd aangezien, was daar hoogstens een beetje excentriek, en dat werd gewaardeerd. Vrijheid blijheid. Elitair – het woord alleen al is een gruwel. Het komt uit het Frans, maar bij de Fransen wordt het adjectief ‘élitiste’. Dus als je consequent bent, moet je elitist zeggen. Hou op! Ja, hou op met je elitaire praatjes: in het Frans moet je – in het Frans moet je… Trouwens consequent zou je konsekwent moeten schrijven, want de spelling van de taal moet eenvoudiger, anders benadeel je mensen die weinig scholing hebben gehad. Enzovoort…

Gepeupel en populisten

We zijn nu een halve eeuw verder – wat vliegt de tijd! – en mensen van hetzelfde slag als de linkse leraren van toen vinden opeens dat ze elite zijn. In de jaren zeventig stond links nog een beetje in het teken van de klassenstrijd, maar dat is voorbij. Nee, je bent links, en daarom elite, omdat je progressief bent. En progressief zijn heeft weinig meer te maken met een streven naar een rechtvaardiger verdeling van de rijkdom, maar… ja, waarmee eigenlijk wel? Nog steeds met aanmatiging: wij weten het beter. Met stelselmatige verkettering van hen die niet hetzelfde luchtje met zich meedragen. Want we besnuffelen elkaar. Ook dat is gebleven. Hoe denk je, hoe praat je, hoe kleed je je, wat eet je… Als het maar niet populistisch is! Vijftig jaar geleden werd de traditionele elite – de elite die er generaties over had gedaan om elite te worden – uitgescholden omdat ze het over ‘gepeupel’ hadden, nu wordt vanuit de hoogte op ‘populisten’ neergekeken. Goed, dit alles om maar te zeggen dat je in je leven soms wonderlijke ommezwaaien meemaakt. Elitair was verkeerd, nu is elite helemaal oké.

Rancuneus

Het woord elite werd door de traditionele elite niet gebruikt. Als ze het hadden gedaan, dan zou het adjectief nooit elitair zijn geworden, wel op z’n Frans elitist. Want de traditionele elite sprak, en spreekt, Frans. Toch kon, en kan, de traditionele elite ook taalfouten maken. Niet vaak, soms. Een manier om de linkse rakkers te denigreren was om hun streven aan rancune toe te schrijven. Ze waren rancuneus, dat wil zeggen jaloers, ze deden niets anders dan hun beurt afwachten: nu wij! Ja, maar in het Frans is het bijvoeglijk naamwoord van rancune niet rancuneus maar ‘rancunier’. Tja…