Schrijver in Frankrijk

Kees Jansen en zijn volgelingen

Column door Caspar Visser ‘t Hooft

Kees, zo zullen ze hem hebben genoemd toen hij met zijn kameraadjes op het dorpsplein van Acquoy, in de Betuwe, speelde. Zijn officiële doopnaam was Cornelius. Zo alledaags als zijn naam was, zo opvallend is de naam van het dorp waar hij in 1684 ter wereld kwam. Er zijn wel meer plaatsen in Nederland die Frans klinken – enfin, niet veel, een paar: Montfoort, Bourtange, Zonnemaire. Het lijkt maar zo, de oorsprong is of Germaans of Latijn. Puur Frans zijn alleen Bonrepas, bij Vlist, en Retranchement in Zeeuws-Vlaanderen. En Acquoy? In Noord-Frankrijk heb je het plaatsje Bucquoy. Men schijnt niet precies te weten wat de etymologie van die namen is. Hoe dan ook, het is een wonderlijke samenloop van omstandigheden: De Hollander Cornelius Jansen werd in een dorp geboren met een Frans klinkende naam, en het was in Frankrijk dat hij befaamdheid zou verwerven. Een stroming binnen de Rooms-Katholieke Kerk die in de zeventiende eeuw veel deining zou veroorzaken is naar hem genoemd: de jansenisten.

Opkomst en ondergang in Frankrijk

Er is veel over het jansenisme geschreven. Het magistrale relaas van Charles Sainte Beuve behoort tot de hoogtepunten van de Franse literatuur van de negentiende eeuw. De titel, Port Royal, verwijst naar de abdij ten zuiden van Parijs die als bolwerk van het jansenisme werd gezien. Jansenius zelf – zoals bij geleerden gebruikelijk was had Cornelius Jansen zijn naam gelatiniseerd – Jansenius zelf had toen het aardse al met het eeuwige verwisseld. Maar kort voor zijn dood was zijn levenswerk in het licht gebracht, de Augustinus, en daarmee was ook de basis gelegd voor het jansenisme. In zijn werk had Jansenius het gedachtengoed van de grote kerkvader Augustinus vanonder het stof van de thomistische scholastiek opgedolven. Hij had het van Augustinus: de goedkope genade, die je door middel van makkelijke en vaak prutserige boetedoeningen verkrijgt, moest plaatsmaken voor een stralende, overweldigende genade, die met een diepernstige penitentie gepaard gaat. De mens is door en door zondaar en kan zelfs de onderste sport van de ladder naar de hemel niet bereiken. Alles hangt daarom af van de soevereine genade van God. Alleen hij kan de mens de ladder op helpen. Met het geloofsartikel van de goddelijke voorzienigheid kwam Jansenius dicht bij de calvinisten te staan. Wat voor de grote vijanden van het jansenisme, de jezuïeten, reden was hem fel aan te vallen. Want in hun ogen konden de mensen met behulp van de genademiddelen van de Kerk aan hun eigen heil meewerken, waarbij een zekere mate van aanpassing (accomodatio) per geval (casus) als onvermijdelijk werd gezien. Voor de filosoof Blaise Pascal waren de attaques van de jezuïeten aanleiding tot het schrijven van Les Provinciales. Daarin zette hij de jezuïeten met hun draairedeneringen op subtiele wijze, en in prachtig Frans, voor gek. De strijd tussen de jansenisten en de jezuïeten sleepte tientallen jaren voort, totdat zowel de paus als Lodewijk XIV er een einde aan maakten door enkele belangrijke punten in de leer van de jansenisten als ketterij te bestempelen en de abdij van Port Royal te laten ontruimen. Wat niet wegneemt dat enkele prominenten binnen de stroming, St Cyran, Antoine Arnauld, Soeur Angélique in Frankrijk een langdurige invloed hebben uitgeoefend, zowel in christelijk als in wijder cultureel verband, en dat nog steeds van sommige rooms-katholieke gelovigen wordt gezegd dat ze in wezen ‘janséniste’ zijn: dat is wanneer ze het geloof ernstig opvatten, het in verband brengen met een innerlijke ommekeer, en er rigoureus naar handelen. Ik heb het mensen horen zeggen.

Vervolg in Nederland

Zo, dat was een heel verhaal. Zijn jullie afgehaakt? Ik heb de duizend en driehonderd bladzijden van Port Royal al twee keer met de grootste vreugde gelezen. Ik doe het nu voor de derde keer. Zo! O ja, en wat nu zo wonderlijk is, is dat na de ondergang van het jansenisme in Frankrijk, er nog een staartje van te vinden was in … Nederland! Nog te vinden was, en is. De Oud-Katholieke Kerk, in 1723 gesticht. De jansenisten, die tot dusver, ondanks hun verkettering, trouw aan Rome waren gebleven, scheidden zich af. Een afscheiding die het ‘Utrechts schisma’ wordt genoemd.

Het was begonnen in Nederland, met Kees Jansen uit Acquoy, en toen het in Frankrijk op de klippen liep, werd het anderhalve eeuw later in Nederland weer opgepakt.